‘t Is niet iets wat je je iedere dag afvraagt, maar hoe klinkt een toren ? In augustus 2010 kwamen Aram en ik, van het bedrijf Audio Ease, metingen van de akoestiek van watertoren Heuveloord maken.
Audio Ease is een Utrechts bedrijf dat software maakt om akoestieken van vanalles en nog wat te kunnen gebruiken in geluidsprodukties in studios, voor muziek, film, games en wat dan ook maar een akoestiek nodig heeft. Je kunt dan in je studio mooie schone opnames maken, en ze laten klinken in een andere ruimte.
Om zo’n opname van de akoestiek te maken hebben we een methode ontwikkeld die inhoudt dat er uit een speaker speciale testsignalen gespeeld worden, die vervolgens met strategisch opgestelde microfoons worden opgenomen. Als alle opnames gebeurd zijn worden ze nabewerkt met speciale software. Het resultaat van een opname is weer een geluidsfile, dat, als je het kaal beluisterd, klinkt alsof iemand een pistool in de ruimte heeft afgeschoten.
Wat de watertoren zo interessant maakt, behalve dan dat het een fraai bouwwerk is, is de vorm: een ronde ruimte kom je niet vaak tegen. En dat met meerdere verdiepingen erin met een open verbinding. De akoestiek van een ruimte wordt gemaakt doordat ieder geluid wat je maakt reflekteert op de muren, vloeren, plafond en ander objekten in de ruimte. In een rechthoekige ruimte kun je nog wel een beetje voorspellen waar die reflekties naar toe gaan, maar in een ronde ruimte is dat een stuk moeilijker: stel je het voor als biljarten op een ronde tafel. Hoe lang een reflektie blijft reflekteren is afhankelijk van het materiaal waar het tegenaan botst: harde oppervlakken kaatsen meer geluid terug dan zachte. De binnenkant van de watertoren is kale baksteen, dus dat blijft wel even reflekteren.
Op de opname dag hebben we eerst even rondgelopen in de toren, om te inventariseren wat de leukste opnames zou opleveren, en te luisteren of er veel omgevingslawaai binnen te horen was. Geluiden van buiten zijn niet zo storend als ze continue zijn: een snelweg in de verte, een constant lopende motor, maar lastiger als ze incidenteel zijn: hamerslagen, dichtslaande autodeuren. Het bleek al snel dat naarmate je hoger in de toren komt de omgeving ook beter hoorbaar wordt; da’s niet zo verassend, want hoe hoger des te minder obstrukties, ook voor geluid. Wat je kunt zien kun je beter horen.
De eerste opnames maakten we op de begane grond, om vervolgens de microfoons steeds 1 verdieping hoger te zetten. Naarmate je hoger komt wordt de galm steeds diffuser, en wordt het oorspronkelijke geluid steeds minder herkenbaar en verstaanbaar. Tijdens de opnames hebben we ook voornamelijk met SMS’jes met elkaar gecommuniceerd, want vijf verdiepingen naar beneden brullen levert weinig duidelijks op.
Om de theorie wat te verduidelijken zijn hier enkele geluidsvoorbeelden. Als eerste een droge studio-opname, helemaal netjes en geen akoestiek te horen:
Zo klinkt dat op de benedenverdieping:
Zo klinkt het als je op de eerste verdieping staat en iemand zegt beneden iets:
En dat klinkt zo als je op de derde verdieping staat:
En het wordt helemaal onverstaanbaar op de vierde verdieping:
De uiteindelijke, bewerkte opnames worden toegevoegd aan onze bibliotheek van akoestische opnames, en worden gratis beschikbaar voor de gebruikers van onze software.
Peter Bakker November 2010
Tegeltableau van Carin van Dongen en Faience- en Tegelfabriek HOLLAND
Op 5 september 2009 is een bijzonder tegeltableau onthuld op de hoek van Rotsoord, achter het hek van de volkstuinen, schuin tegenover de ingang van de Toonkamer. Het kunstwerk is door Carin van Dongen gemaakt op basis van een door haar gerestaureerd tableau van de befaamde Faience- en Tegelfabriek Holland. Het verhaal van Carin van Dongen: De historische kring Tolsteeg en Hoograven (www.hkth.nl) vroeg de kunstenares om een gevonden tegeltableau te restaureren. Er waren wat tegels gescheurd en één tegel was helemaal kwijt. Het tableau is afkomstig uit de villa Groenewoude die afgebroken is bij de aanleg van de A27 in Amelisweerd.
Het tableau is gemaakt door de befaamde Faience- en Tegelfabriek Holland die op Rotsoord was gevestigd van 1894 tot 1918. De fabriek was en is beroemd om zijn sieraardewerk, tegeltableaus en lambriseringen, beschilderd met fraaie art nouveau decors. Tot op de dag van vandaag wordt het werk van Holland verzameld en zijn er stukken opgenomen in de collecties van diverse (internationale) musea.
Ik maak ook een houder voor het gerestaureerde tableau. In de houder gebruik ik de vormentaal van de vazen en schalen van de fabriek Holland. Eerst maak ik een kleine maquette daarna. ga ik dit technisch uitwerken. De vormen worden uit 1,2 cm dik ijzer lasergesneden. Wat ontstaat is een bouwpakket van ijzer dat op de locatie in elkaar gezet kan worden.
Het kunstwerk wordt onthuld bij de opening van de wandelroute op Rotsoord. Dat feestje werd gevierd op zaterdag 5 september. Als je langs wandelt zul je twee informatieborden treffen die nog meer vertellen over Faience- en Tegelfabriek Holland, waar mijn kunstwerk een monumentje voor is. Een ode aan de creativiteit en innovatieve van deze fabriek. Midden tussen de houtoverslagplaatsen, bakstenen en dakpannenbakkerijen was een atelier dat zeer verfijnd beschilderd aardewerk ontwikkelde.
Rotsoord is niet alleen een plek voor industrie en om plezier te maken. Je kunt er ook wonen. Langs de Vaartse Rijn en dieper in Rotsoord liggen zelfs twee woningen die gemeentemonument zijn. Op de website van de gemeente Utrecht kun je hier meer over lezen: www.utrecht.nl/rotsoord. Je vindt op deze website ook meer informatie over nieuwbouwprojecten: op het Viconaterrein zijn onder andere appartementen gepland en op de hoek Briljantlaan/Diamantweg is al begonnen met de bouw van appartementencomplex De Steenhouwer. De muurschildering op de bouwput is van Johan Manschot. Op zijn blog kun je foto's zien van zijn werk: http://echtjohanmanschot.web-log.nl/echtjohanmanschot/2009/05/de-steenhouwe-1.html. Langslopen kan natuurlijk ook!
Rotsoord als industriegebied
Het gebied Rotsoord is het oudste nog bestaande 'industriegebied' van Utrecht. De locatie was uitstekend: net buiten de stadsmuren en gelegen langs de Vaartse Rijn. De Vaartse Rijn was een belangrijke trekvaart tussen de Lek en de Zuiderzee. Het eerste deel van de Vaartse Rijn werd gegraven in 1127 en daarmee is het een van de oudste kanalen van Nederland.
Op Rotsoord vond je vooral stenenbakkerijen: ze maakten dakpannen, tegels, plavuizen en ‘gewone’ bakstenen. De bakkerijen hadden een bijproduct: klompen steen die samensmolten bij te hoge verhitting. Dit paarsrode rotsachtige materiaal ‘mondsteen’ bleef als afval op het terrein liggen en gaf het gebied de bijnaam Rotsoord.
Aan het eind van de 17e eeuw maakte François (Adriaen Fransz) van Oort er marmel: een gebakken product van klei waarmee je vloertegels kon maken die op marmer leken maar veel goedkoper waren. Hij had het patent en verdiende er genoeg mee om een buitenplaats te laten bouwen die hij Rotsoord noemde.
Ook nu nog vind je industrie op Rotsoord zoals de beroemde meubelfabriek Pastoe (Rotsoord 3, www.pastoe.com) en – heel gepast - De Boo dat o.a. tegels en bakstenen verkoopt (Briljantlaan 5, www.deboo.nl).
Bronnen: • www.wikipedia.nl • De Utrechtse Wijken, deel Zuid, uitgeverij SPOU, auteurs: Mieke Heurneman, Bettina van Santen en Kaj van Vliet; eindredactie: Fred Vogelzang; 204 p.; € 17,50; ISBN 90-5479-068-7. Dit boek is ook te krijgen bij de Historische Kring Tolsteeg-Hoograven (www.hkth.nl).
Buitenplaats Rotsoord
Op Rotsoord heeft naast de stenenbakkerijen ook ooit een buitenplaats gelegen met de naam Rotsoord. Deze woning werd in 1668 gebouwd door de Utrechtse tegelbakker François (Adriaen Fransz) van Oort. Hij ging zelf in Rotsoord wonen met zijn oudste zoon. Hij had nog twee zonen en voor hun bouwde hij ook een huis op het zelfde terrein: Rotswijk en Rotsburg.
Rotsoord moet een bijzondere buitenplaats zijn geweest omdat het mede gebouwd was van mondsteen: paarsrode stenen die het afvalproduct zijn van het stenenbakken. Rotsoord had zijn vorm waarschijnlijk afgekeken van Huis ten Bosch in Den Haag: een achthoekig midden met een enorme koepel en daarnaast vier torens met piramidevormige daken. Het gebouw was rijk versierd met guirlandes en medaillons: ook van mondsteen. Later werden veranderingen aangebracht: er kwamen twee woonvleugels bij, een theekoepel en twee ronde torenachtige gebouwen.
In 1840 wordt het oorspronkelijke Rotsoord afgebroken omdat het te vervallen is. Op de plaats van het oude Rotsoord wordt nog wel een nieuw gebouw met dezelfde naam neergezet maar ook dit wordt gesloopt in 1956. Eind 19e eeuw worden ook Rotswijk en Rotsburg gesloopt. Van Rotsburg is de voorgevel nog te zien in de kantine van meubelfabriek Pastoe (www.pastoe.com).
Bronnen: • De Utrechtse Wijken, deel Zuid, uitgeverij SPOU, auteurs: Mieke Heurneman, Bettina van Santen en Kaj van Vliet; eindredactie: Fred Vogelzang; 204 p.; € 17,50; ISBN 90-5479-068-7. Dit boek is ook te krijgen bij de Historische Kring Tolsteeg-Hoograven (www.hkth.nl). • http://www.kasteleninutrecht.nl/Rotsoord.htm
